مسجد شیخ لطف الله اصفهان؛ هم‌نوایی روزانه ارکستر نور و رنگ

معرفی مسجد شیخ لطف الله با همه دیدنی‌ها

نمای خارجی گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان از دور برای هرکسی که در میدان نقش جهان است دلبری می‌کند؛ ترکیبی از رنگ‌های آبی، نخودی و فیروزه‌ای که در هر ساعتی از روز، نور خورشید زیبایی خاص و متفاوتی به آن می‌بخشد. مسجد شیخ لطف الله یکی از مساجد تاریخی و از جاهای دیدنی اصفهان است که در دوران صفوی به دستور شاه عباس ساخته شد و ساخت آن 18 سال زمان برد. این مسجد که در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته، لقب زیباترین گنبد جهان را به خود اختصاص داده است.

در این مقاله از مجله گردشگری علی‌بابا قرار است با شاهکار معماری ایران، مسجد شیخ لطف الله آشنا شوید. البته احتمالا تا‌به‌حال اسمش را زیاد شنیده‌ باشید و عکس‌هایش را هم کم ندیده‌اید اما ماجرای این مسجد سر دراز دارد. زیبایی مسجد شیخ لطف الله تمام آن‌چیزی نیست که در ظاهر دیده می‌شود. این مسجد با هم‌نوازی نور و رنگ، فضایی رویایی برای هر بازدیدکننده رقم زده است.

در این مقاله درباره پیشینیه مسجد، ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن و شرایط بازدید از آن صحبت خواهم کرد و در ادامه در یک تور خیالی، بخش‌های مختلف مسجد را با تمام جزییات به شما معرفی خواهم کرد.

مسجد شیخ لطف الله یکی از جاهای دیدنی اصفهان است که در ضلع شرقی میدان نقش جهان واقع شده است.

مناره نشان‌دهنده وجود مسجد و محل اقامه نماز برای مردم است، اما با توجه به اینکه مسجد شیخ لطف الله مسجد اختصاصی شاه عباس و درباریان بوده و برای عموم مردم ساخته نشده، نیازی به ساخت مناره نداشته است.

نور فضای داخلی مسجد از طریق دو پدیده شکست نور از پنجره‌های گنبد وارد مسجد شده و با نور محدودی که روی کاشی‌کاری‌ها ایجاد می‌کند، زیبایی مسجد دوچندان می‌شود.

بخش داخلی گنبد مسجد شیخ لطف الله به گونه‌ای ساخته شده است که نقش یک طاووس در مرکز آن دیده می‌شود. پرهای طاووس با ورود پرتوهای نور از طاق گنبد روی فضای داخلی گنبد شکل می‌گیرند و با تاریک شدن هوا از بین می‌روند.

مسجد شیخ لطف الله از گذشته تاکنون

در دوران صفویه، اصفهان به عنوان پایتخت کشور انتخاب شده بود. بسیاری از بناهای مهم تاریخی مانند میدان نقش جهان، مسجد امام اصفهان، خیابان چهارباغ و… که امروزه به عنوان جاهای دیدنی اصفهان از آن‌ها صحبت می‌شود، در این دوران و به دستور شاه عباس ساخته شده‌اند.

مسجد شیخ لطف الله
Mark Coote

مسجد شیخ لطف الله اصفهان نیز یکی از همین بناهای تاریخی به‌شمار می‌رود. شاه عباس در نیمه اول قرن 11 هجری دستور ساخت مسجد شیخ لطف الله را صادر کرد. شاید باور نکنید اما ساخت و تکمیل این مسجد 18 سال طول کشید. البته اگر مسجد را از نزدیک دیده باشید از شنیدن این عدد تعجب نخواهید کرد، آرتور پوپ، مورخ آمریکایی بی‌نقص بودن بنا را در یک جمله به‌خوبی بیان کرده است:

«به سختی می‌توان این اثر را محصول دست بشر دانست.»

پس با این حساب، می‌توان حق داد که ساخت چنین بنایی این‌قدر زمان ببرد. مسجد شیخ لطف الله توسط معمار هنرمند، استاد محمدرضا اصفهانی ساخته شد. پیش از ساخت، در محل مسجد شیخ لطف الله مسجد دیگری وجود داشته که مسجد شیخ لطف الله روی خرابه‌های مسجد قبلی بنا شده است.

جاهای دیدنی اصفهاندر دروان گذشته به مرجع تقلید و مجتهد اعظم صدر یا صدرالعلما گفته‌ می‌شد، برای همین هم در طول سالیان نام این مسجد به مسجد صدر و مسجد ملا فتح الله تغییر کرد، اما امروز دوباره با همان نام اولیه خطاب می‌شود.

متاسفانه جزییات دقیقی از آن‌چه بر این مسجد گذشته در اسناد تاریخی وجود ندارد و نمی‌توانم اطلاعات زیادی در اختیار شما قرار بدهم جز اینکه مسجد شیخ لطف الله، مسجد اختصاصی شاه و خانواده سلطنتی بوده و مردم عادی اجازه عبورومرور به آن را نداشتند.

طبق اسناد نوشته شده توسط آرتور پوپ، ایران‌شناس آمریکایی، وی در دوران پهلوی درخواست مرمت بنای مسجد شیخ لطف الله را به رضا شاه اعلام کرد. پس از موافقت وی، بنای مسجد، طرح اصلی، کاشی‌های سردر و گنبد بازسازی شدند. کتیبه‌ای در نمای خارجی گنبد نصب شده است که در آن مرمت بنا در سال 1315 توسط اداره باستان‌شناسی ثبت شده است.

مسجد شیخ لطف اللهشیخ لطف الله کیست؟

در دوران صفوی، بسیاری از علما به دستور شاه عباس از کشورهای مختلف به ایران مهاجرت می‌کردند، شیخ لطف الله جبل عاملی نیز یکی از علمای مشهور مهاجر آن دوران و از اهالی جبل عامل لبنان بود. او در ابتدا مدتی در مشهد و سپس در قزوین به گسترش علوم دینی پرداخت اما در نهایت به اصفهان رفت و آن‌جا ساکن شد.

شیخ لطف الله کیست؟توجه زیاد حکومت صفوی به دین اسلام، مذهب و تشیع، مقام علمای آن دوران را بسیار بالا برده بود. به همین دلیل هم شاه عباس صفوی دستور ساخت مدرسه و مسجدی به نام شیخ لطف الله و در محل زندگی شیخ صادر کرد. نماز جمعه به امامت شیخ لطف الله اقامه می‌شد و در مدرسه به تدریس علوم دینی می‌پرداخت. جالب است بدانید شیخ لطف الله پدر همسر شاه عباس صفوی نیز بود.

معماری شگفت‌انگیز مسجد

اگر بخواهم به بهترین نحو ممکن درباره معماری شگفت‌انگیز مسجد شیخ لطف الله صحبت کنم، بهتر است اول چند جمله‌ای که آرتور پوپ، مورخ آمریکایی و محقق برجسته فرهنگ و معماری ایرانی، در رابطه با معماری مسجد شیخ لطف الله اصفهان نوشته است به شما بگویم:

«کوچک‌ترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی‌شود، اندازه‌ها بسیار مناسب، نقشه طرح بسیار قوی و زیبا و به‌طورخلاصه توافقی است بین یک دنیای شور و هیجان و سکوت و آرامش باشکوهی که نماینده ذوق سرشار زیبایی‌شناسی بوده است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.»[2]

معماری شگفت‌انگیز مسجدمسجد شیخ لطف الله اصفهان یکی از زیباترین مسجدهای جهان به‌شمار می‌رود. معماری مسجد به شیوه اصفهانی است که توسط استاد محمدرضا اصفهانی طراحی و ساخته شده است. نام این معمار بزرگ در محراب مسجد روی لوحه کوچکی ثبت شده است.

مسجد شیخ لطف الله علاوه بر ارزش تاریخی و مذهبی خود، از نظر معماری زبانزد جهانیان است. چیزی که این مسجد را از سایر مساجد آن دوران متمایز کرده است، پلان معماری متفاوت و کاشی‌کاری‌ها، معرق‌کاری‌ها و تزیینات منحصربه‌فردش است. این مسجد صحن و مناره ندارد و بازی نور و رنگ در نمای داخلی و خارجی گنبد شگفتی‌های زیادی به دنبال دارد. جاذبه‌های مسجد شیخ لطف الله آن‌قدر برای خود من جالب است که ترجیح دادم که بخش جداگانه‌ای از مقاله را به آن‌ها اختصاص بدهم.

دانستنی‌های جالب درباره مسجد

همان‌طور که گفته بودم، یکی از بخش‌های مورد علاقه من در رابطه با معرفی مسجد شیخ لطف الله، توضیح شگفتی‌های آن است، هنجارشکنی‌هایی که در طراحی این مسجد به‌کار رفته است آن را از سایر مساجد دوران صفوی و تمامی دوران‌ها متمایز می‌کند. پس این شما و این هم دانستنی‌های جالب درباره این مسجد زیبا:

مسجد شیخ لطف الله مناره ندارد

وجود مناره در کنار گنبد، یکی از ارکان اصلی در معماری مساجد بود اما برخلاف معماری رایج آن دوران، مسجد شیخ لطف الله بدون مناره ساخته شده است! در رابطه با علت این کار، صحبت‌های زیادی وجود دارد که اکثرشان منبع معتبری ندارند.جاذبه های گردشگری اصفهان

شاید منطقی‌ترین دلیل برای عدم وجود مناره، شخصی بودن این مسجد باشد. معمولا مناره نشانه‌ای از مسجد و محل اقامه نماز برای مردم به‌شمار می‌رفت اما مسجد شیخ لطف الله، مسجد مخصوص شاه عباس و خانواده سلطنتی بود و هیچ‌وقت مورد استفاده مردم عادی قرار نمی‌گرفت. برای همین هم می‌توان گفت وجود یا عدم وجود مناره در ساخت این مسجد اهمیتی نداشته است.

وجود پله به جای شبستان

تجربه‌ای که اکثریت از ورودی مساجد داریم، یک شبستان ورودی (حیاط) است که ما را به ساختمان مسجد هدایت می‌کند اما مسجد شیخ لطف الله از این قاعده پیروی نکرده و فاقد شبستان است.

این بنا درست روبروی عمارت عالی قاپو در میدان نقش جهان ساخته شده است و برای حفظ تقارن ساختار میدان، امکان ساخت صحن روبه‌قبله وجود نداشته است. برای همین هم ورودی مسجد شیخ لطف الله از چند پله تشکیل شده است که شما را راهی دالان ورودی و در نهایت گنبد زیبای مسجد می‌کند.

وجود پله به جای شبستانراهروی زیرزمینی به مسجد

احتمالا فکرش را هم نمی‌کردید که در مسجد شیخ لطف الله اصفهان با یک راه مخفی زیرزمینی مواجه شوید! علی‌رغم شک و شبهه‌های باستان‌شناسان، شواهد موجود نشان‌دهنده وجود یک راهروی زیرزمینی از کاخ عالی‌قاپو به مسجد شیخ لطف الله است.

در گذشته این راهرور مورد استفاده زنان و درباریان قرار می‌گرفت تا برای رسیدن به مسجد مجبور به عبور از وسط میدان نقش جهان نباشند. درباریان از این طریق به راحتی خود را به مسجد می‌رساندند تا سوالات شرعی خود را با شیخ لطف الله مطرح کنند. البته باید بگویم که هیچ تصویری از این راهرو وجود ندارد و ادعا می‌شود ساخت حوض میدان نقش جهان موجب تخریب سقف راهروی زیرزمینی شده است.

راهروی زیرزمینی به مسجدنقش طاووس در گنبد شیخ لطف الله

یکی دیگر از هنجارشکنی‌های مسجد شیخ لطف الله، وجود نقش طاووس در فضای داخلی گنبد است. در گذشته طراحی اشکال حیوانات در مسجد کار مرسومی نبوده اما نقش طاووس در گنبد شیخ لطف الله با چنان ظرافتی ایجاد شده است که آن را تبدیل به یکی از شگفتی‌های مسجد کرده است.

اول از همه باید بگویم که پرهای طاووس با نوری که از طاق مسجد وارد فضا شده، ایجاد می‌شود و نباید توقع دیدن یک نقش کامل از طاووس واقعی در ذهنتان داشته باشید. با توجه به اهمیت نور در تشکیل این طرح، در هر ساعتی از روز امکان دیدن طاووس گنبد وجود ندارد.

نقش طاووس در گنبد شیخ لطف اللهاگر شانس بیاورید و در ساعت مناسبی از مسجد بازدید کنید، درست در مرکز فضای داخلی گنبد، با شکل طاووسی مواجه خواهید شد که پرهای آن با پرتوهای نور ساخته و تکمیل می‌شود. این طاووس کمیاب و دوست‌داشتنی در مرتفع‌ترین نقطه گنبد آرام گرفته و فقط ساعاتی از روز، پرهای نورانیش، مثل آبشاری از نور روی گنبد زیبای شیخ لطف الله جاری می‌شود.

نقش طاووس در گنبد شیخ لطف اللهجالب است بدانید طاووس یکی از نقوش مورد توجه معماران در دوران اسلام و پیش از اسلام بوده که در نمادشناسی، نمادی از یاد و ذکر انسان‌های والا است. می‌توان گفت این طاووس که با پرتوهای نور تشکیل می‌شود، به خیرات و خوبی‌ها اشاره دارد.[3]

جهت بنا نسبت به قبله

در معماری ایرانی- اسلامی، معمولا شبستان مسجد در جهت قبله ساخته می‌شود اما مسجد شیخ لطف الله این‌گونه نیست زیرا میدان نقش جهان اصلا در جهت قبله قرار نگرفته است. معمار هنرمند مسجد، برای حل این مسئله از راه حل منحصربه‌فردی استفاده کرده است. در ساخت مسجد، راهرویی از ورودی تا زیر گنبد ایجاد شده است که این راهرو با یک چرخش در زاویه 45 درجه و چرخش دیگر در زاویه 90 درجه، جهت مسجد را به سمت قبله تنظیم می‌کند.

پلان مسجداین چرخش با چنان ظرافتی در ساختار مسجد ایجاد شده است که هیچ اثری از آن در نمای خارجی مسجد شیخ لطف الله دیده نمی‌شود. اگر از نمای خارجی به مسجد نگاه کنید، ظاهر مسجد شمالی- جنوبی است اما در واقعیت چرخش راهرو باعث شده که فضای داخلی مسجد در جهت جنوب غربی- شمال شرقی واقع شود.

مسجد شیخ لطف‌الله الهام‌بخش میدان آزادی

حسین امانت معمار هنرمند میدان آزادی تهران، برای طراحی باغچه‌ها و گل‌کاری‌های اطراف برج آزادی از طرح فضای داخلی گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان الهام گرفته است.

مسجد شیخ لطف‌الله الهام‌بخش میدان آزادیاگر با دقت به طرح داخلی گنبد نگاه کنید، متوجه طرح‌های دایره‌وار آن می‌شوید که هرچه از مرکز گنبد فاصله می‌گیرند بزرگ‌تر می‌شوند.

اگر از نمای بالا به میدان آزادی نگاه کنید، در ساختار باغچه‌های اطراف میدان آزادی نیز از همین روند الهام گرفته شده است با این تفاوت که در نقش اطراف میدان آزادی به جای مدار دایره‌ای از مدار بیضی‌شکل استفاده شده است.

مسجد شیخ لطف‌الله الهام‌بخش میدان آزادیگشتی در بخش‌های مختلف مسجد

مسجد شیخ لطف الله از همان بدو ورود شما را انگشت به دهان می‌گذارد. هرکدام از بخش‌های مختلف مسجد از ورودی آن گرفته تا محراب، به صورت جداگانه یکی از جاهای دیدنی اصفهان به‌شمار می‌رود که از نظر معماری و زیبایی شهرت خاصی دارند. برای همین هم بهتر دیدم گشت در بخش‌های مختلف مسجد را در قالب یک تور گردشگری از مسجد برای شما شرح دهم. چشم‌هایتان را ببندید و با من پا به مسجد بگذارید.

ورودی مسجد

در میدان نقش جهان، درست روبروی عالی قاپو، در فرورفتگی دیوار، ورودی مسجد شیخ لطف الله قرار گرفته است. اگر از دور به ورودی نگاه کنید، قاب لاجوردی منقوشی خواهید دید که با سنگ‌های مرمر و درب چوبی از جنس چنار زیباتر شده است، حقا که ورودی چنین مسجد شگفت‌انگیزی، باید هم به این زیبایی باشد.

ورودی مسجدچهار پله بالا می‌رویم، فضای ورودی دو سکوی مرمری زرد در دو طرف دارد که خیلی‌ها اینجا می‌نشینند و عکس می‌گیرند. دیواره مرمری ورودی مسجد تقریبا از زمین تا کمر می‌رسد و پس از آن دریای آبی کاشی‌کاری آغاز می‌شود. فضای سردر با کاشی‌های هفت رنگ و مقرنس‌کاری از طرح‌های برجسته گل و گلدان تزیین شده است. ظرافت و زیبایی مقرنس‌کاری‌ها با رنگ‌های لاجوردی، زرد، فیروزه‌ای، سفید و سیاه گره خورده و فکر نمی‌کنم جایی مشابه آن را دیده باشید.

ورودی مسجددر میانه سردر کتیبه‌ای از جنس کاشی معرق لاجوردی نصب شده است. این کتیبه به به خط ثلث سفید، توسط هنرمند خطاط، علیرضا عباسی نوشته شده است.

می‌دانم که دوست دارید بیشتر ورودی زیبای مسجد شیخ لطف الله را برانداز کنید اما وقت تنگ است، وقتش رسیده این درب چوبی دولنگه 400 ساله را آرام باز کنیم و قدم به دنیای شگفتی بگذاریم. من حس می‌کنم آلیس در سرزمین عجایب هستم، شما چطور؟

ورودی قدیمی مسجد اصفهانراهروی اصلی

از در چوبی که عبور کردید، به راهروی اصلی ورودی مسجد شیخ لطف الله اصفهان می‌رسید که شما را به سمت شبستان اصلی راهنمایی می‌کند. طول راهروی اصلی حدودا 28 متر است و همان‌طور که در بخش دانستنی‌های مسجد توضیح دادم، دارای دو شکستگی 45 درجه و 90 درجه است تا جهت محراب مسجد رو به قبله قرار بگیرد. این دو شکستگی دو پیچ در راهرو ایجاد کرده که در ادامه از آن‌ها گذر خواهیم کرد.

راهروی اصلیپس از روشنایی فضای میدان نقش جهان، یکدفعه وارد فضای نیمه تاریک راهرو می‌شویم. نور راهرو از پنجره‌های مشبکی که در سمت راست راهرو قرار گرفته تامین می‌شود و با روشنایی اندکی که ایجاد می‌کند به ما فرصت می‌دهد تا وقتی چشم‌هایمان به نور کم عادت کرد، کاشی‌کاری‌های زیبای راهرو را ببینیم که رنگ آبی و سبز در آن‌ها به رقص درآمده است.

مسجد شیخ لطف اللهچند قدم که در راهرو پیش می‌رویم به پیچ اول (همان پیچ در زاویه 45 درجه) می‌رسیم، از اینجا اگر به سمت چپ نگاه کنید، چشمتان به شبستان مخصوص فصل زمستان می‌افتد که تزیینات زیادی ندارد. وقتی 14 متر در طول راهرو پیش رفتید، یا اگر بخواهم بهتر بگویم، وسط‌های راهرو، به پیچ دوم می‌رسیم (گردش 90 درجه به سمت قبله) و به سمت راست می‌چرخیم و به سمت شبستان اصلی حرکت می‌کنیم.

مسجد شیخ لطف اللهشکل ظاهری راهرو، نور اندکی و سکوت آن، فضای معنوی و آرامش خاطری به شما می‌بخشد که هیچ اثری از جنب‌وجوش زندگی و فکر و خیال‌های روزمره در ذهن باقی نمی‌گذارد. این آرامش، مقدمه‌ای بر آرامش عظیم فضای داخلی مسجد است، پس اگر آماده هستید، به‌پیش!

شبستان مرکزی

تماشای شبستان مرکزی یا شبستان اصلی مسجد شیخ لطف الله که درست در انتهای راهرو قرار گرفته است، پاهایتان را از زمین جدا کرد و به راحتی شما را به پرواز درمی‌آورد. شبستان، در یک فضای مربع شکل به ضلع 19 متر ساخته شده است که دیواره‌های آن هرچه از زمین به سمت بالا پیش می‌روند شکل هشت‌ضلعی به خود می‌گیرند تا اینکه این هشت‌ضلعی از ساقه گنبد به بعد کاملا تبدیل به یک دایره می‌شود. این تغییر شکل از مربع به دایره، یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد مسجد شیخ لطف الله اصفهان است که از معماری دوران ساسانی امانت گرفته شده است.

دیدنی های اصفهانگنبد عظیم مسجد به کمک 8 طاق بزرگ جناغی شکل روی پا ایستاده است که فضای شبستان مرکزی را به هشت قسمت تقسیم کرده‌اند. طاق‌های شبستان با نقوش هندسی، کاشی‌کاری‌های هفت رنگ، معرق‌کاری و طرح گل و بوته و گیاهان درهم‌تنیده تزیین شده‌اند. ترکیب خطوط هندسی و رنگ‌ آبی و زرد و فیروزه‌ای با نوری که دزدکی از منافذ اطراف گنبد وارد شبستان می‌شود، تصویری خاص و فراموش‌نشدنی برای هر گردشگری خواهد بود.

از ویژگی‌های خاص تزیینات فضای داخلی شبستان، باید به کاشی‌پیچ‌های لبه طاق‌ها اشاره کرد که در کنار مقرنس‌کاری‌های زیر طاق جناغی، زیباتر از حد تصور شده است.

محراب

محراب مسجد شیخ لطف الله اصفهان، یکی از شاهکارهای معماری مساجد است که با کاشی‌کاری‌ و معرق‌کاری ظریفی که دارد، به هیچ محراب دیگری شبیه نیست. قسمت بالایی محراب، طاق دندانه‌داری است که روی آن با نقش‌ونگار ظریف اسلیمی تزیین شده است.

ستون های مسجدداخل محراب با مقرنس صدفی و نقش گل‌ و گیاهان، گیرایی خاصی دارد، شاید بتوان علت این گیرایی را رنگ‌های خاص و یکدست محراب و هماهنگی خطوط و نقوش فضای داخلی آن دانست. جالب است بدانید که در ساختار فضای داخلی محراب دو لوح قرار گرفته است که در آن به نام معمار مسجد اشاره شده است: «عمل فقیر حقیر محتاج بر رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهان»

طاق ها و نماهای مسجداطراف محراب کتیبه‌های خطاطی شده لاجوردی رنگ خواهید دید که یکی از آن‌ها به خط علیرضا عباسی و روایتی از پیامبر و امام ششم است و کتیبه دیگر اشعاری منسوب به شیخ بهایی است که توسط خطاط گمنام دوران صفوی، باقر بنا نوشته شده است.

کتیبه سردر

به‌طورکلی کتیبه‌هایی که در ساخت مسجد شیخ لطف الله مورد استفاده قرار گرفته‌اند، شامل کتیبه سردر است که در ورودی مسجد آن را به شما معرفی کردیم، و کتیبه دیگر شامل دو کتیبه‌ای است که در کمربند داخلی گنبد قرار گرفته‌اند. این کتیبه‌ها توسط یکی از مشهورترین ثلث‌نویسان زمان صفوی، علیرضا عباسی نوشته شده‌اند که شامل آداب ورود به مسجد و آیاتی از سوره‌های جمعه و نصر هستند.

کتیبه های مسجدگنبد مسجد، گنبدی که هرگز فراموش نخواهد شد

گنبد مسجد شیخ لطف الله یکی از جاهای دیدنی اصفهان و مدورترین گنبند جهان است که بازدید از آن در سرزمین عجایب، آخرین ضربه برای هر گردشگری است. دیگر آلیس به انتهای مسیر خود رسیده. در میانه شبستان، درست زیر گنبد بزرگ مسجد بایستید، سرتان را بلند کنید. تا به حال از مشاهده حجم زیادی از زیبایی سرتان گیج رفته؟

ساختار گنبد

گنبد مسجد شیخ لطف الله به صورت دو پوسته ساخته شده است، یعنی پوسته داخلی در نقش باربر و پوسته دوم نمای خارجی گنبد است که در برابر تغییرات جوی قرار می‌گیرد. دهانه گنبد نزدیک به 120 متر است و ارتفاع راس آن از کف زمین، 32 متر است. اگر بخواهیم این ارتفاع را با سایر مساجد مهم مقایسه کنیم، خیلی بلند به حساب نمی‌آید.

ساختار گنبدزمانی‌که نسبت اندازه‌های دهانه گنبد با ارتفاع آن کم است، از اصطلاح (گنبد خفته) استفاده می‌شود. ساخت چنین مساجدی با توجه به ترفندهای ساختمان‌سازی در دوران گذشته، کار بسیار دشواری به‌شمار می‌رفته است.یکی از تکنیک‌هایی که برای ساخت گنبد به این بزرگی مورد استفاده قرار گرفته است، سوار کردن آن روی دیواره‌های قطوری بود که بتواند وزنش را تحمل کند، قطر برخی از بخش‌های دیواره به دو متر هم می‌رسد!

فضای داخلی گنبد

کاشی‌های معرق فضای داخلی گنبد یک طرف، اشعه نور آفتاب که طرح آن را شگفت‌انگیزتر جلوه می‌کند، یک طرف دیگر! جالب است بدانید که اگر ارتفاع گنبد بیشتر از اندازه فعلی بود، نور آفتاب این‌چنین به فضای داخلی مسجد نفوذ نمی‌کرد.

اگر بخواهم طرح داخل گنبد را توصیف کنم، بهتر است آن را از پایین به بالا مجسم کنیم. ساقه گنبد، با کاشی‌کاری‌ها و طرح گل و بوته، رنگ آبی دلنشینی دارد که با دو کتیبه سراسری به خط رضا عباسی، تزیین شده است. در این کتیبه‌ها درباره آداب ورود به مسجد از زبان پیامبر سخن گفته شده است و بخشی از آیات سوره‌های جمعه و نصر نوشته شده است.

فضای داخلی گنبدمیان دو کمربند کتیبه، فاصله‌ای وجود دارد که در آن 16 پنجره مشبک جای گرفته که نور را به فضای داخل هدایت می‌کنند. پس از کمربند کتیبه، 32 طرح لوزی‌شکل دورتادور گنبد نقش بسته است که هرچه از اطراف به مرکز گنبد نزدیک می‌شویم، کوچک و کوچک‌تر می‌شوند تا اینکه بالاخره به طاووس وسط گنبد می‌رسند. این طرح همان طرحی است که فضای اطراف میدان آزادی از آن الهام گرفته شده است و درباره آن صحبت خواهم کرد.

فضای داخلی گنبداگر بخواهم درباره بازی اعداد در ساخت گنبد حرف بزنم، باید بگویم که فضای شبستان یک چهار ضلعی است، که هرچه به سمت بالا می‌رود، تبدیل به 8 ضلعی شده است. این هشت‌ضلعی به 16 پنجره تقسیم می‌شود و در نهایت این پنجره‌ها به 32 نگاره لوزی‌شکل می‌رسند و این مسیر تا رسیدن به طاووس مرکز گنبد ادامه دارد.

نمای خارجی گنبد

از ویژگی‌های قابل‌توجه نمای خارجی گنبد مسجد شیخ لطف الله باید تغییر رنگ آن در طول روز و در زاویه‌ای که نور خورشید به آن می‌تابد اشاره کرد. اگر سپیده‌دم به آن نگاه کنید، صورتی به‌نظر می‌رسد، ظهرها کرم‌رنگ است و دم‌دم‌های غروب حال‌وهوای آجری‌رنگ دارد. سراسر بدنه گنبد با کاشی‌کاری معرق تزیین شده است. در کمربند پایینی آن کتیبه‌ معرق لاجوردی به خط ثلث قرار گرفته است که آیاتی از سوره شمس، دهر و کوثر روی آن ثبت شده است.

نمای خارجی گنبدبالاترین نقطه گنبد، یک ستاره هشت‌ضلعی از کاشی معرق‌کاری شده است و روی قله آن کلاهکی نخودی رنگ قرار دارد. این کلاهک یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد گنبد مسجد شیخ لطف الله است که روی پس‌زمینه نخودی آن، نقش‌ونگار طریف اسلیمی با ظرافت هرچه تمام‌تر طراحی شده است.

بازی زیبای نور و رنگ در فضای مسجد

فکر می‌کنم قبل از اینکه از بازی نور و رنگ در فضای مسجد بگویم، باید کمی در رابطه با دو عنصر رنگ و نور صحبت کنم. نور و رنگ عناصری هستند که در معماری حس بیننده را برانگیخته می‌کنند و در اشکال مختلفی ظاهر می‌شوند. در واقع رنگ، حالت تجزیه‌شده نور است.

همان‌طور که تا حالا دیده‌اید، هنرمندان ایرانی از این دو عنصر بسیار زیرکانه در ساخت بناهای مهم استفاده کرده‌اند. تمثیل نور در اعتقادات مردم ایران سابقه طولانی دارد و علاوه‌براین کاربرد برخی از رنگ‌ها و شکل‌ها در معماری، یادآور و نماد چیزهایی است که در ناخودآگاه بیننده بیدار می‌شوند، مثلا رنگ آبی، سفید و زرد نمادی از آسمان، آب و زمین است که تماشای آن حس آرامش و معنویت به فرد القا می‌کند.

مسجد شیخ لطف اللهحالا وقتش رسیده که بگویم در مسجد شیخ لطف الله چه اتفاقی می‌افتد. همان‌طور که در بخش فضای داخلی گنبد توضیح دادم، گنبد مسجد روی هشت طاق جناغی قرار گرفته است که بالای طاق‌ها 16 پنجره مشبک ساخته شده است. این پنجره‌ها، پنجره‌های عادی نیستند، بلکه دارای یک جفت شبکه هستند، یک شبکه از داخل و یک شنبه از بیرون که در قالب نقش اسلیمی با فاصله در کنار هم قرار گرفته‌اند.

بازی زیبای نور و رنگ در فضای مسجدنور خورشید در عبور از این پنجره، طی دو مرحله شکسته می‌شود و به صورت غیرمستقیم به فضای داخلی گنبد هدایت می‌شود و رنگ‌های کاشی‌ها را به رقص درمی‌آورد. طبیعتا می‌شد که نور بیشتری وارد فضای مسجد شود، اما شواهد نشان‌دهنده این است که طراح مسجد با محدود کردن نور ورودی، قصد ایجاد فضایی روحانی و زیبا داشته است.

بازی زیبای نور و رنگ در فضای مسجد«معمار بنا با تابش نور به فضای گنبدخانه و ایجاد ارتباط فضای بیرون و داخل با تاریکی و روشنی و کاشی‌کاری و استفاده از رنگ در معماری فضا را پویا کرده است. لاجوردی نیل به روحانیت و عقل را زنده می‌کند و یادآور خاطرات ازلی از حق و عالم مثل است. زرد نماد درایت و عشق بسیار است، این دو رنگ در مسیر رسیدن به گنبد جای خود را به فیروزه‌ای و نخودی می‌دهند. فیروزه‌ای عمیق‌تر از لاجوردی و نماد فرح و رضایت ازپروردگار و نخودی نماد خاکساری بنده است. در نهایت این رنگ‌ها در مرکز گنبد به رنگ سفید می‌رسند که تمثیلی از وحدت و نور محض است.»[4]

بازی زیبای نور و رنگ در فضای مسجددر میان مساجد ایرانی، بنایی که تحت‌تاثیر این افکار بنیادی ساخته شده است، مسجد شیخ لطف الله اصفهان است. بازی با نور در کالبد معماری این مسجد، نه تنها برای ایجاد روشنایی، بلکه برای خلق و تجلی حقیقت هستی و برانگیختن احساسات و ایجاد حس معنویت در دل انسان‌ها است. تشعشعات زیبای نور از طریق نورگیرها، سایه روشن‌هایی ایجاد کرده که فضا شفاف و بی‌وزن جلوه می‌دهد و درخششی در دل هر گردشگر ایجاد می‌کند.[5]

ماجرای مرمت مسجد شیخ لطف الله چیست؟

یکی از مباحث مهمی که در سال‌های اخیر در رابطه با مسجد شیخ لطف الله اصفهان مطرح بوده، موضوع مرمت گنبد این اثر باستانی است که با انتقادات زیادی مواجه شده است. این انتقادات شامل برجستگی برخی از قسمت‌ها و استفاده از قطعاتی با اختلاف رنگ می‌شود. البته پس از گذشت مدتی، ترک‌هایی هم در سطح گنبد ظاهر شده است.

ماجرای مرمت مسجد شیخ لطف الله چیست؟در برابر انتقادات صورت‌گرفته مهدی رضایت، پیمانکار پروژه مرمت دفاعیه‌هایی انجام داده و اظهار کرده است که تضاد رنگی قسمت‌های مرمت‌شده با بارش باران پاک می‌شود و به‌تدریج پس از چندین بار بارندگی، ذرات روی کاشی‌های شسته و رنگ آن‌ها براق خواهد شد. اما این توضیحات برای بسیاری از متخصصین مرمت قابل‌قبول نبوده است.

بهترین زمان بازدید از مسجد

با توجه به اینکه اصفهان در منطقه کویری و خشک قرار گرفته است، بهترین زمان سفر به این شهر از نظر آب‌وهوایی از اواخر اسفند ماه تا اواخر اردیبهشت و از اواخر شهریور تا مهر ماه است. در این دوران اصفهان آب‌وهوای معتدلی دارد و شما می‌توانید از هوای خوش در میدان نقش جهان لذت ببرید.

مسجد شیخ لطف اللهیکی دیگر از عواملی که باید در بازدید از جاهای دیدنی اصفهان، از جمله مسجد شیخ لطف الله در نظر بگیرید، وضعیت شلوغ یا خلوت بودن جاهای دیدنی است. توجه داشته باشید که تعطیلات نوروز شلوغ‌ترین زمان ممکن در اصفهان است اما از نیمه دوم فروردین به بعد، شهر خلوت و خلوت‌تر خواهد شد و قیمت هتل‌ها و اقامتگاه‌ها نیز کاهش پیدا می‌کند. بنابراین اگر خلوتی شهر و هزینه‌های سفر برایتان اهمیت دارد، بهتر است تعطیلات نوروز را برای سفر به اصفهان انتخاب نکنید.

ساعت فعالیت مسجد

زمان بازدید از مسجد شیخ لطف الله اصفهان در نیمه اول سال از ساعت 9 صبح تا 12:30 و 14 تا 17 و در نیمه دوم سال از ساعت 9 تا 11:30 و 13 تا 16:30 است.

مسجد شیخ لطف اللهبازدید از مسجد شیخ لطف الله در تمامی روزها به جز هنگام نماز ظهر، جمعه‌ها هنگام نماز جمعه، ایام سوگواری و اعتکاف امکان‌پذیر است.

مسجد شیخ لطف الله کجاست؟

آدرس مسجد شیخ لطف الله: اصفهان، ضلع شرقی میدان نقش جهان، روبروی کاخ عالی‌قاپو

مسجد شیخ لطف اللهمسجد شیخ لطف الله روی گوگل مپ

مسیر دسترسی به مسجد چگونه است؟

برای بازدید از مسجد شیخ لطف الله می‌توانید از ماشین شخصی و وسایل نقلیه عمومی مثل اتوبوس و مترو استفاده کنید.

در صورتی که قصد استفاده از اتوبوس را داشته باشید، بهتر است سوار اتوبوس‌های خطوطی شوید که در میدان امام حسین توقف دارند. ایستگاه میدان امام حسین در فاصله کمی از میدان نقش جهان قرار دارد. ایستگاه اتوبوس دیگری که در نزدیکی مسجد شیخ‌ لطف الله است و به ورودی مسجد دسترسی دارد، ایستگاه بیمارستان خورشید است.

مسیر دسترسی به مسجد چگونه است؟در صورتی که از مترو برای بازدید از مسجد شیخ لطف الله استفاده می‌کنید، باید در ایستگاه متروی میدان امام حسین پیاده شده و با تاکسی یا پیاده خود را به مسجد برسانید.

اگر از ماشین شخصی استفاده می‌کنید، برای راحت‌تر پیدا کردن مسیر بهتر است از لوکیشن مسجد روی گوگل مپ کمک بگیرید اما توجه داشته باشید که ممکن است محل پارک ماشین تا میدان نقش جهان فاصله زیادی داشته باشد و حواستان به پیاده‌روی مسیر باشد.

مسیر دسترسی به مسجد چگونه است؟

یک بلیط برای هم‌نوایی نور و رنگ در مسجد شیخ لطف الله لطفا!

دلایل زیادی برای پاک نشدن خاطره‌ای که با هم ساختیم وجود دارد. شما به چشم‌های من اعتماد کردید و من هم به دلگرمی شما این سفر را در سرزمین عجایب ادامه دادم. یکی از زیباترین گنبدهای جهان را دیدیم، و شاهد دست به دست هم دادن رنگ و نور در معماری بی‌نظیر دوران صفوی بودیم. دیگر وقتش رسیده بلیط خود را برای سفر به اصفهان آماده کنید، زندگی کوتاه‌تر از آن است که به خیال مسجد زیبای شیخ لطف الله بسنده کنید!

 

[1] برگرفته از نام کتاب همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها نوشته رضا قاسمی

[2] از مقاله فلسفه نور و رنگ در معماری اسلامی (نمونه موردی مسجد شیخ لطف الله)، پژوهشگر: اصغر نوروزی، مهسا صفایی، امیرحسین اکبرزاده نایینی

[3] نمادشناسی نقش طاووس به‌کاررفته در زیرگنبد مسجد شیخ لطف الله، نویسنده: فریده داودی، صمد نجارپور جباری و غلامرضا هاشمی

[4] فلسفه نور و رنگ در معماری اسلامی (نمونه موردی مسجد شیخ لطف الله)، نویسندگان: اصغر نوروزی، مهسا صفایی، امیرحسین اکبرزاده نایینی

[5] تحلیل و اولویت‌بندی سلسله‌مراتبی مولفه‌های موثر بر «حس معنویت» در فضای مساجد با تاکید بر مولفه نور، نویسندگان: جمال‌الدین مهدی نژاد، علی صادقی حبیب آبادی

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید
ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.