نارنجستان قوام شیراز؛ دوستی عطر بهار و نارنج

معرفی نارنجستان قوام با همه امکانات و جاذبه‌هایش

بعضی‌وقت‌ها مهم نیست در تاریخ یک بنا چه‌ گذشته و چه کسی در آن مُرده یا به دنیا آمده. زیبایی باغ نارنجستان یک تنه حریف تمام چیزهایی است که دلتان می‌خواهد در سفر با آن‌ها مواجه شوید: عطر نارنج، گل‌های رنگارنگ، درختان سرسبز و حوض و فواره‌هایی که فضایی صمیمی ساخته‌اند. تماشای خانه‌باغ نارنجستان قوام حس‌وحال عجیبی دارد، حسی قدیمی و آشنا از عطر، رنگ و زیبایی؛ انگار اینجا یک مهمانی است که همه به آن دعوت هستند.

در این مقاله از مجله گردشگری علی‌بابا شما را با نارنجستان قوام، یکی از جاهای دیدنی شیراز آشنا خواهم کرد. ابتدا کمی درباره تاریخچه پرفرازونشیب این عمارت و باغ تاریخی تعریف خواهم کرد و بعد به معرفی بخش‌های مختلف آن و ویژگی‌های منحصربه‌فرد هرکدام خواهم پرداخت. اما از من به شما نصیحت، قبل از شروع مقاله بهتر است بلیط خود را به مقصد شیراز تهیه کنید!

باغ نارنجستان  قوام یکی از جاهای دیدنی شیراز است که به شکل یک باغ نارنج و عمارت در دوران قاجار ساخته شده است.

علی اکبر خان قوام‌الملک اول فرزند فردی به نام حاج ابراهیم خان کلانتر بود که تمام اعضای خانواده وی به دست فتحعلی شاه به قتل رسیدند. فتحعلی شاه بعدها لقب قوام‌الملک را برای جبران اتفاقاتی که افتاده بود به وی داد.

دیدنی‌های نارنجستان قوام شامل باغ نارنج، عمارت اصلی با ایوان، تالار آیینه، قهوه‌خانه نارنجستان و… است.

آشنایی با نارنجستان قوام

پایتان به خیابان معروف لطفعلی خان که رسید، باغ نارنجستان قوام را ندیده برنگردید. این بنا یک خانه‌باغ بسیار بزرگ است که از باغی پر از درخت‌های نارنج و عمارتی بسیار زیبا تشکیل شده است. این باغ و بنای تاریخی در دوران قاجار توسط خاندان قوام‌الملک ساخته شد و ساخت آن سالیان سال زمان برد، برای همین به این بنا خانه قوام هم گفته می‌شود.

شهرت اصلی این باغ به خاطر درختان نارنج آن است که وقتی در فصل بهار آن‌جا باشید، ناخواسته نفسی از ته دل می‌کشید و حس می‌کنید هوای اطرافتان کمی سبک شده. نام نارنجستان قوام هم برگرفته از درختان نارنج معروف حیاط و عمارتی است که متعلق به قوام‌الملک بوده است.

جاهای دیدنی شیراز
عکس از: سایت Cutewallpaper

نارنجستان قوام هفت هنر ایرانی از جمله گچ‌بری، نقاشی، آجرکاری، معرق، حجاری، منبت‌کاری و آیینه‌کاری را در کنار هم جمع کرده و با این کار، مجموعه‌ای شگفت‌انگیز از ظرافت هنر ایرانی را به نمایش گذاشته است. این نمایش تاریخی زیبا در سال 1353 در فهرست آثار ملی ایران جای گرفت که سالانه گردشگران زیادی را به شیراز دعوت می‌کند و محبوبیت زیادی دارد.

خاندان قوام چه افرادی بودند؟

برای گفتن و نوشتن از نارنجستان قوام شیراز، باید کمی به گذشته سفر کنیم و خلاصه یک ماجرا در دل تاریخ را برایتان تعریف کنم. ماجرای ما از دوران زندیه شروع می‌شود که نه نارنجستان قوامی وجود داشته و نه خاندان قوام! در دوران زندیه، شخصی به نام حاج ابراهیم خان کلانتر اعتماد‌الدوله شیرازی به لطفعلی‌خان زند، حاکم سلسله زندیه خیانت کرد؛ این خیانت موجب آسان شدن روال به تخت نشستن آقا محمدخان قاجار و از بین رفتن حکومت زندیه شد.

خاندان قوام که بودند
عکس از: سایت Flickr

آقا محمدخان به خاطر همکاری حاج ابراهیم خان، حکومت شیراز را به او سپرد. حاج ابراهیم خان کلانتر هم تمام اطرافیان خود را در راس مقام‌های حکومتی قرار داد. این حاکمیت تا دوران فتحعلی شاه ادامه پیدا کرد تا اینکه در همین دوران علیه فتحعلی شاه کودتا شد. این اتفاق فتحعلی شاه را به ابراهیم خان بدبین کرد و باعث شد دستور قتل او و تمام اعضای خانواده‌اش را صادر کند. در این بین فقط علی اکبر، یکی از پسرهای ابرهیم خان به خاطر ابتلا به بیماری سیل از این قتل خانوادگی جان سالم به‌در برد و به طرز عجیبی دوباره سلامتی خود را از این بیماری کشنده به‌دست آورد.

بعدها فتحعلی شاه در سفر خود به شیراز، طی صحبتی که با علی اکبر داشت، متوجه ستمی که در حق او کرده بود شد و برای جبران این کار، به او لقب قوام‌الملک داد. با این تغییر نام کامل علی اکبر به (علی اکبر خان قوام‌الملک اول) تغییر کرد و والی شیراز شد.

زیبایی های شیراز
عکس از: سایت TAPPersia

تاریخچه نارنجستان

زمان ساخت باغ نارنجستان قوام شیراز به‌طور دقیق مشخص نیست، اما بر اساس شواهد، کتیبه‌های داخل بنا و گچ‌بری‌ها این بنا بین سال‌های 1257 تا 1267 هجری شمسی ساخته شده است و تکمیل آن 10 سال زمان برده است.

پس از مرگ قوام‌الملک اول که داستان زندگیش را تعریف کردم، پسرش علی محمدخان قوام‌الملک دوم دستور ساخت بنایی اختصاصی با نام قوام‌الملک را صادر کرد اما پیش از اتمام بنا فوت کرد و ادامه کار ساخت به عهده پسرش، محمدرضا خان قوام‌الملک سوم قرار گرفت. این بنای پرماجرا که اتمام مراحل ساخت آن سال‌ها زمان برد، همان نارنجستان قوام است.

نارنجستان قوام در فضایی به مساحت 3500 مترمربع در قالب ساختمانی به مساحت 940 مترمربع ساخته شد. این ساختمان دارای دو بخش شمالی و جنوبی بود. در آن دوران نارنجستان قوام از دو بخش بیرونی و اندرونی تشکیل می‌شد. اندرونی قوام یا خانه قوام شامل بخش‌های داخلی بنا، حمام گچینه و سه خانه در اطراف نارنجستان بود. البته این خانه‌ها امروزه از بنای کلی نارنجستان قوام خارج شده‌اند.

نارنجستان قوام
عکس از: سایت Flickr

بخش بیرونی خانه قوام هم شامل نارنجستان قوام می‌شد که معمولا از آن برای برگزاری مهمانی، جشن و کارهای رسمی اداری استفاده می‌شد. بخش اندرونی و بیرونی به اندازه یک کوچه از هم فاصله داشتند و از طریق یک تونل زیرزمینی به هم متصل می‌شدند.

بنای نارنجستان قوام خانه شخصی محمدرضا خان قوام‌الملک سوم بود که به پسرش، قوام‌الملک چهارم و سپس به قوام‌الملک پنجم، ابراهیم خان قوام‌الملک پنجم رسید. این دوره همزمان با دوران سلطنت رضا شاه پهلوی بود که رضا شاه تمام القاب را از روی اسامی اشخاص حذف کرد. ابراهیم قوام این باغ و بنا را برای انجام فعالیت‌های هنری و فرهنگی به دانشگاه شیراز اهدا کرد و خود سه سال بعد از دنیا رفت. این پایانی برای نام و خاندان (قوام‌الملک) بود اما باغ نارنجستان قوام همچنان پابرجا باقی ماند.

نارنجستان قوام
عکس از: علیرضا انصاری

حالا باید ببینیم پس از سپردن نارنجستان قوام به دانشگاه شیراز چه اتفاقاتی افتاد. دانشگاه شیراز، باغ نارنجستان قوام را در اختیار موسسه آسیایی با سرپرستی پروفسور آرتور آبراهام پوپ قرار داد. آرتور پوپ یکی از محققین فرهنگ و معماری ایران و از بنیان‌گذاران موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی بود. موسسه آسیایی با همراهی هنرمندان ایرانی، بنای نارنجستان قوام را مرمت کرد و تغییرات زیادی در آن ایجاد کرد، به‌گونه‌ای که در حال حاضر مجموعه‌ای با عنوان موزه اشیای اهدایی پروفسور پوپ در آن وجود دارد.

در دوران انقلاب اسلامی ایوان شرقی نارنجستان قوام به‌گونه‌ای دچار آتش‌سوزی شد که قابلیت مرمت نداشت. پس از انقلاب نیز در دوران جنگ تحمیلی، خانواده‌های جنگ‌زده در بنای قوام ساکن شدند که موجب تخریب شدن بخش‌های زیادی از ساختمان شد.

بخش‌های مختلف و دیدنی‌های بنا و باغ نارنجستان

از حیاط و مسیر بهشتی نارنجستان شیراز که بگذریم، به عمارت قوام‌الملک می‌رسیم. در نگاه اول چشمتان به ساختمان اصلی عمارت می‌خورد که ایوان معروف آن با ستون‌های ستبرش خودنمایی می‌کند. سمت چپ عمارت ساختمان قهوه‌خانه است و در دو طرف ایوان پلکان‌های برای ورود به ساختمان دیده می‌شود.

به‌طور کلی نارنجستان قوام از باغ نارنجستان و چند ساختمان در بخش‌های شمالی، شرقی و جنوبی تشکیل شده است. این عمارت در همان زمان قاجار در دو بخش اصلی شمالی و جنوبی ساخته شد که بخش شمالی همان عمارت اصلی با ایوان دو ستونه معروف است که محل اقامت حاکم و مراسم‌های تشریفاتی بود و بخش جنوبی شامل 4 اتاق در جنوب شرقی و غرب است که محل اقامت خدمه محسوب می‌شد.

نارنجستان قوام
عکس از: سایت Flickr

در ادامه به معرفی بخش‌های مختلف نارنجستان قوام و شرح زیبایی آن‌ها می‌پردازم تا بدانید چرا این مکان به عنوان یکی از جذاب‌ترین جاهای دیدنی شیراز شناخته می‌شود.

ورودی با تزیینات مجلل

دیدنی‌های باغ نارنجستان قوام شیراز از همان بدو ورود شروع می‌شود. ورودی دیواره‌ای آجری و ستبر است که با در چوبی منبت‌کاری‌شده از جنس ساج، شما را به فضای داخلی راه می‌دهد. دو طرف در، دو ازاره[1] سنگی حجاری شده قرار گرفته است که روی آن‌ها طرح دو سرباز قاجار تفنگ‌به‌دست کنده‌کاری شده است.

بالای در ورودی هم کتیبه‌ای از جنس مرمر صورتی‌رنگ قرار دارد که روی آن تاریخ احداث باغ قوام به تاریخ 1305 قمری (دوران ناصرالدین شاه) همراه با آیاتی از قرآن را کنده‌کاری شده است.

شب باغ قوام السلطنه
عکس از: علیرضا امین الرعیایی

اطراف کتیبه نیز اشعاری از آسوده، شاعر شیرازی به چشم می‌خورد. این در چوبی بازدیدکنندگان را به فضای سرپوشیده هشتی شکل هدایت می‌کند که تمام سقف آن به زیبایی آجرکاری، کاشی‌کاری و گچ‌کاری شده است. در همین ورودی مجلل فروشگاه کوچکی برای فروش انواع سوغاتی و لوازم سنتی وجود دارد که می‌توانید از آن یادگاری بخرید.

حیاط اصلی و سرسبز

آن نارنجستان قوامی که از ابتدای مقاله صحبتش بود، همین‌جاست. فضایی بزرگ بین عمارت شمالی و جنوبی که با نرده‌های آهنی محصور شده است. این باغ بزرگ که پر از درختان نارنج و گل‌های رنگارنگ است در زمان قاجار محصور شده و به همان‌شکل باقی مانده است.

از در ورودی که وارد باغ شوید، دو طرف این باغ بی‌انتها یک درختان نارنج سربه‌فلک‌کشیده مسیر را به شما نشان می‌دهند. البته درخت‌های دیگری هم در این باغ وجود دارد اما بوی بهارنارنج در فصل بهار کجا و درخت‌های دیگر کجا! حیاط نارنجستان قوام از آن باغ‌هایی است که به هر طرف سر بچرخانید از نفستان از دیدن رنگ و زیبایی بند می‌آید.

از همان ابتدای مسیر، درست در میان باغ، حوض سنگی باریکی شما را به ایوان عمارت می‌رساند. این حوض طویل مستطیل‌شکل، با آب‌نماهایی به اشکال هندسی مختلف جلوه بیشتری گرفته است. اطراف حوض و آب‌نماها چنان باسلیقه گل‌کاری شده است که انگار گل‌های رنگارنگ، حوض باریک را در تمام مسیر در آغوش گرفته‌اند.

حالا اگر از تماشای باغ سیر شدید یا توانستید از آن دل بکنید، می‌توانید سراغ عمارت قوام بروید. برای رسیدن به عمارت باید مسیر حوض را دنبال کنید. در انتهای مسیر به حوض بزرگ مستطیلی می‌رسیم که درست روبروی ایوان معروف نارنجستان قوام قرار گرفته است؛ انعکاس عمارت قوام در این حوض همه‌چیز را رویایی‌تر کرده است.

سایت سازمان گردشگری استان فارس امکان گردش مجازی در باغ نارنجستان قوام را فراهم کرده است، شما می‌توانید به مراجعه به این آدرس، با شکل‌وشمایل کلی باغ آشنا شوید.

بهار دیدنی شیراز
عکس از: علیرضا امین الرعیایی

تالار اصلی خانه

عمارت اصلی نارنجستان قوام شیراز با ایوانی بزرگ به همراه دو ستون مرمری، بر اساس معماری دوران زندیه طراحی و ساخته شده است. تزیینات باشکوهی که در ساخت این عمارت به‌کار رفته، نشانه‌ای از اوج هنر دوران قاجار است. عمارت اصلی، بنایی دو طبقه به همراه یک طبقه زیرزمین و ایوانی بزرگ است.

این عمارت دارای 20 اتاق است که تمام اتاق‌ها (به جز قسمت شرقی) به‌طرز شگفت‌انگیزی به یکدیگر راه دارند. در گذشته زیرزمین این بنا به عنوان اسلحه‌خانه و محلی برای انبار و نگهداری حبوبات، عرقیجات و برنج مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

ایوان عمارت

ایوان دیدنی عمارت نارنجستان قوام یکی از شگفتی‌های معماری دوران قاجار در ایران به‌شمار می‌رود. این ایوان بزرگ با دو ستون استوانه‌ای سنگی از جنس مرمر رو به حوض و حیاط بهشتی نارنجستان ساخته شده است. ستون‌ها با سرستون‌های مقرنس‌کاری شده، چشم‌اندازی زیبا از ایوان ایجاد کرده‌اند.

جذابیت این ایوان فقط به عظمتش نیست، چیزی که آن را از باقی ایوان‌های بناهای تاریخی متمایز می‌کند نقاشی‌ها، آینه‌کاری‌ها و کنده‌کاری‌های بی‌نظیرش است. سقف ایوان به هنرمندانه‌ترین شکل ممکن نقاشی شده است. در مرکز سقف یک نقاشی مدال بزرگ طراحی شده که اطرافش با 6 منظره بیضی‌شکل چشم‌نواز و زیبا جلوی بیشتری پیدا کرده است.

عمارت تاریخی در شیراز
عکس از: علیرضا امین الرعیایی

تمام فضای اطراف این نقاشی‌ها با طرح‌های درهم‌تنیده از گل‌وبوته، حیوانات و مناظر مختلف تزیین شده است. اکثر نقاشی‌های عمارت و ایوان اثر لطفعلی خان صورتگر، نقاش و مینیاتوریست دوران قاجار است. علاوه‌بر این، زیبایی حاشیه سقف با با کاغذ دیواری و عکس کاغذهای رنگی که در آن دوران از اروپا به ایران وارد شده بود، دوچندان شده است.

از سقف ایوان که دل بکنیم، می‌رسیم به کنده‌کاری‌های پایین دیوار ایوان. روی دیواره ایوان نارنجستان قوام، طرح‌هایی مثل نقش سرباز هخامنشی، مبارزه با موجودات افسانه‌ای و… به شکل متقارن حجاری شده است. قسمت شاه‌نشین ایوان به شکل مسحورکننده‌ای آیینه‌کاری شده است که این هنر در هیچ‌جای دیگری با این ظرافت به چشم نمی‌خورد.

اتاق‌های عمارت

در دو طرف ایوان عمارت، دو سری پلکان قرار دارد که از کف زمین به اندازه دو متر بلندی دارند. این مسیر پلکانی شما را به بهارخواب و فضای داخلی عمارت هدایت می‌کند. بهارخواب فضایی باز و مسطح که به باغ نارنجستان کاملا اشراف دارد.

با توجه به اینکه اصل تقارن در معماری بنا رعایت شده است، درهر دو سمت یک سالن و یک اتاق بزرگ قرار دارد که کف آن‌ها با کاشی‌های سفید و آبی فضای لطیف و دلنشینی ایجاد کرده است. در بعضی از اتاق‌ها هنوز امکان بازدید از ابزار و مبلمان مورد استفاده در زمان گذشته وجود دارد و وسایل تاریخی مختلفی به چشم می‌خورد.

اتاق اصلی عمارت که در مجاورت ایوان قرار گرفته، اتاق رنگ‌ها و آینه‌هاست. این اتاق به نام اتاق شاه‌نشین یا تالار آیینهشناخته می‌شد که محل اقامت حاکم، خویشاوندان و مهمانان نزدیک او محسوب می‌شد. اتاق اصلی با آیینه‌کاری‌هایی که در سقف، دیوارها و سراسر اتاق انجام شده بود، فضایی عجیب و زیبا ایجاد کرده است که برای دقت در تک‌تک جزییات آن به ساعت‌ها وقت نیاز خواهید داشت.

بسیار خب، حالا می‌خواهم بگویم وقتی از آینه‌کاری مجلل صحبت می‌کنم، دقیقا از چه حرف می‌زنم. در این تالار اگه سرتان را بلند کنید و سقف را نگاه کنید، با سقفی یکدست آیینه‌کاری شده مواجه خواهید شد، گویی که سقف با آیینه مفروش شده است؛ جالب اینجاست که طرح آیینه‌کاری سقف نیز شباهت زیادی به طرح فرش‌های ایرانی دارد.

عکس از: سایت Flickr

زیبایی این تالار با وجود در و پنجره چوبی هلالی‌شکل با دریچه ارسی که به ایوان اصلی راه دارد، تکمیل شده است. تمام شیشه‌های این پنجره، شیشه‌های رنگارنگ به رنگ‌های قرمز، زرد، آبی و سبز هستند که نور خورشید را با رنگ‌های دلنشین به فضای داخلی راه می‌دهند. نورهای رنگارنگ در آینه‌های سقف و دیواره‌ها منعکس می‌شوند و این همان لحظه تصورناپذیری است که تا از نزدیک نبینید، لمسش نخواهید کرد. تمام شیشه‌های رنگی به‌کاررفته در این عمارت از اروپا به ایران وارد شده بود.

انتهای سالن پله‌هایی به چشم می‌خورد که مسیر رسیدن به طبقه دوم را نشان می‌دهد. طبقه بالا دارای 4 اتاق است که دو تا از اتاق‌ها مشرف به ایوان هستند و در گذشته برای اقامت مهمان مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

نارنجستان قوام
عکس از: سایت Wikipedia

تزیینات عمارت اصلی

اگر به شما بگویم که تمام درها و پنجره‌های عمارت اصلی که تا به حال از آن‌ها صحبت می‌کردم، از جنس چوب گردو است حسابی شگفت‌زده می‌شوید. روی تصویری که از فضای عمارت و ایوان زیبایی که ساخته اید، در و پنجره‌های چوبی سوار کنید که با سبک هندی منبت‌کاری شده‌ و با صدف‌های خلیج‌فارس تزیین شده‌اند.

نمای بیرونی عمارت اصلی متقاون است و بالای عمارت سه هلال به پیروی از سبک معماری آن دوران، ساخته شده است. روی این هلال‌ها تصاویری نقاشی شده است. روی هلال وسطی که بزرگ‌ترین بخش است، تصویر سر دو شیر طراحی شده که صفحه‌ای با نوشته (نصر من الله و فتح قرب) در میان آن‌ها قرار گرفته است.

این نوشته توسط دو فرشته از دو طرف حمل می‌شود. در دو هلال چپ و راستی که کوچک‌تر هستند، طرح پلنگی کشیده شده که آهویی شکار کرده است. علاوه‌بر این طرح‌های اصلی، مابقی زمینه تصویر با طرح‌های زیبای اسلیمی پر شده است.

نقاشی ها
عکس از: سایت Tripadvisor

ازاره‌های اتاق‌ اصلی و بخاری دیواری شاه‌نشین از جنس مرمری است که سنگ آن از بهترین مرمرهای یزد و تبریز تهیه شده است. روی بخاری نقش داریوش هخامنشی حجاری شده که اطراف آن را با رنگ طلایی تزیین کرده‌اند، علاوه‌براین گوشه‌های بخاری هم شاهد تصویری از محمدرضاخان قوام‌املک خواهید بود.

موزه اشیای عتیقه نارنجستان

همان‌طور که در بخش تاریخچه اشاره کردم، عمارت نارنجستان قوام به مدت ده سال در اختیار موسسه آسیایی دانشگاه شیراز به سرپرستی پروفسور آرتور پوپ قرار داشت. آرتور پوپ تعدادی از اشیا عتیقه و کتاب‌ها و پژوهش‌های خود را در این عمارت به نمایش گذاشت.

زیرزمین ضلع شمالی عمارت نارنجستان قوام پس از مرمت به‌طور رسمی تبدیل به موزه‌ای وابسته به دانشکده هنر و معماری شد و موزه نارنجستان قوام نام گرفت. این موزه محلی برای نگهداری اشیای عتیقه اهدایی پروفسور پوپ شد که در آن اشیای مختلفی به نمایش گذاشته شده است؛ از جمله آن‌ها ظروف قدیمی، انواع سکه، تابلو، کاشی‌کاری و انواع آثار باستانی است که از حفاری‌های نقاط مختلف ایران کشف شده بود.

در حال حاضر در موزه نارنجستان قوام، کتابخانه‌ای وجود دارد که تمام مجموعه کتاب‌های پروفسور پوپ در آن نگهداری می‌شود؛ این کتاب‌ها توسط پروفسور به دانشگاه شیراز اهدا شده است.

خانه عرقی‌ها

خانه عرقی‌ها بخشی از عمارت نارنجستان قوام شیراز است که در ناحیه شرقی عمارت قرار دارد. این عمارت در گذشته با نام عمارت مکتب‌خانه شناخته می‌شد اما پس از مدتی خانواده‌های مختلفی در این عمارت ساکن شدند و از این محل برای عرق‌گیری استفاده کردند، همین موضوع باعث شد که این بخش از عمارت به نام خانه عرقی‌ها شناخته شود.

خانه عرقی‌ها از نظر معماری ساختار جذابی دارد اما در طول سالیان آسیب‌های زیادی دیده است و نیاز به مرمت دارد. در حال حاضر این ساختمان در اختیار دانشگاه شیراز قرار دارد و امکان بازدید از آن وجود ندارد.

گنبد زیبا و شلوغ
عکس از: سایت Super stock

حمام گچینه

حمام گچینه یکی از حمام‌های قدیمی معروف شیراز است که از طریق یک تونل به نارنجستان قوام وصل شده است و بخش از نارنجستان قوام به‌شمار می‌رود. این حمام در سال 1300 هجری شمسی ساخته شده است و بعدها طی بررسی‌های انجام شده بخش دیگری از حمام کشف شده که گمان می‌رود حمام خصوصی قوام بوده و به حمام گچینه راه داشته است. سازمان میراث فرهنگی این بنا را در سال 1371 از شخصی به نام همدم خریداری کرد. لازم به ذکر است در حال حاضر امکان بازدید از حمام گچینه وجود ندارد.

ساختمان‌ بخش جنوبی

ساختمان‌های ضلع جنوبی نارنجستان قوام شامل دو راهرو است که یکی از این راهروها با هشتی در ورودی باغ به حیاط اصلی متصل می‌شود. دو طرف راهروها دو ایوان سرتاسری با چهار ستون و دو نیم‌ستون چوبی منبت‌کاری‌شده قرار دارد. دیوارهای ایوان به زیبایی گچ‌کاری شده و کف آن با کاشی‌های سفید و آبی کاشی‌کاری شده است.

سقف ایوان شرقی ترکیبی از آینه‌کاری و نقاشی روی چوب است که متاسفانه در دوران آتش‌سوزی آسیب‌های غیرقابل جبرانی دیده است و امکان مرمت آن وجود ندارد. در مقابل ایوان‌ها پنج پنجره سنگی به عنوان نورگیر ساخته شده است که روی آن‌ها با ظرافت حجاری شده است.

ّاغ سرسبز و زیبای بهاری
عکس از: سایت TAPPersia

دو طرف عمارت جنوبی دارای شش اتاق است که در گذشته دیوان خانه حکومتی یا به عبارتی دفتر کار حاکم بوده است. ایوان‌هایی که می‌بینید هم اتاق انتظاری برای مراجعین محسوب می‌شد.

وسط ساختمان جنوبی طاق‌نمای بزرگی به همراه دو طاق‌نمای کوچک ساخته شده است که سطح آن‌ها به سبک هنر دوران زندیه کاشی‌کاری شده است. طاق‌نمای بزرگ تصویر سه خدمتکار با پوشش پیراهن مانند دوران زندیه را به نمایش گذاشته است.

هرکدام از این سه خدمتکار لباس‌های طرح‌داری به رنگ قرمز و زرد به تن دارند. خدمتکاری که وسط قرار گرفته لباس زرد و کلاه به سر دارد که جامی در دستانش است. دو خدمتکاری که در سمت چپ و راست او قرار دارند، در لباس‌های قرمز با دستاری به سر ایستاده‌اند، درحالیکه یکی ظرف میوه و دیگری کاسه‌ای در دست دارد.

طرح و نقش گنبد
عکس از: سایت Journey From A Small Room

بالای طاق هم دو لچکی با مناظر شکارگاه، کاشی‌کاری‌ها و مینیاتورهایی با مضامین مختلف مثل رستم و دیو سپید یا حمام گرفتن شیرین در چشمه قرار دارد که جلوه زیبایی پیدا کرده است. ازاره‌های این بخش از عمارت نارنجستان قوام از جنس مرمر سرخ هستند که روی آن نقش تخت جمشید به دقت حجاری شده است. لازم به ذکر است که ساختمان جنوبی از طریق پله به زیرزمین نارنجستان قوام راه پیدا می‌کند.

زیرزمین‌های مختلف

نکته بسیار بسیار جالبی که درباره زیرزمین نارنجستان قوام به عنوان یکی از جاهای دیدنی شیراز وجود دارد این است که این زیرزمین از قسمت جنوبی تا شمالی ادامه دارد. بنابراین دنیای زیرزمینی نارنجستان قوام هم عظمت خاص خودش را دارد و یک زیرزمین معمولی نیست.

حیاط نارنجستان قوام چهار ورودی به زیرزمین دارد که دو تا از این ورودی‌ها با سنگ بسته شده است. ساختار زیرزمین هم در شمال و جنوب کاملا قرینه است که مرمت آجرکاری‌های آن آخرین بار پیش از انقلاب به مدت 4 سال زمان برده است. در زمان گذشته خانه‌های اشراف از طریق زیرزمین به هم راه داشته، این زیرزمین هم مستقیم به عمارت اصلی وصل می‌شد.

جاهای دیدنی شیراز
عکس از: علیرضا امین الرعیایی

زیرزمین ایوان شرقی آشپزخانه بود که این آشپزخانه یک کانال آب هم داشت. سقف این بخش از زیرزمین با آینه‌کاری، گچ‌کاری و نقاشی تزیین شده بود. مسیر زیرزمینی آشپزخانه به عمارت باعث سریع‌تر و راحت‌تر رسیدن غذا به محل سکونت حاکم می‌شد.

بخش جنوبی زیرزمین مختص اسلحه‌خانه و بخش شمالی آن محلی برای نگهداری از حبوبات، عرقیجات و برنج بود. در قسمت غربی زیرزمین، درست زیر اتاق آیینه‌کاری، تنها بخش قابل نشستن زیرزمین بود که در تابستان مورد استفاده قرار می‌گرفت،

این بخش به شاه‌نشین معروف بود. در هیچ فصلی از وسایل گرمایشی در زیرزمین استفاده نمی‌شد زیرا ساختار تهیوه هوای این بنا به‌گونه‌ای بود که دمای هوا در زمستان و تابستان به هم نزدیک بود.

باغ نارنجستان قوام السلطنه
عکس از: علیرضا امین الرعیایی

خانه زینت‌الملک

یکی از خانه‌های نارنجستان قوام مختص زینت‌الملک قوامی، دختر حبیب‌الله خان قوام‌الملک چهارم بودم که در حال حاضر در بخش غربی بنا است. عمارت زینت‌الملک پس از مرگش، به وارثان او رسید که آن را برای برپایی موزه فروختند. این عمارت امروزه به موزه مشاهیر تبدیل شده است.

خانه زینت‌الملک آن بخش از نارنجستان قوام است که در دوران انقلاب دچار آتش‌سوزی شد و در دوران انقلاب هم به خاطر اسکان خانواده‌های جنگ‌زده آسیب‌های غیرقابل جبران زیادی دید.

گشتی در معماری حیرت‌انگیز بنا

باغ نارنجستان قوام یکی از مهم‌ترین جاهای دیدنی شیراز است که در دوران ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده است. باغ نارنجستان این جاذبه گردشگری شیراز به سبک قاجار و بنای داخلی آن با الهام از معماری دوران زندیه طراحی شده است.

اگر از همان درب ورودی با دقت به شمایل کلی بنا نگاه کنید، متوجه رعایت اصل تقارن در ساختار بنا خواهید شد؛ ایوان ساختمان در وسط عمارت قرار گرفته و فضای دو طرف به همراه اتاق‌ها کاملا در تقارن با هم ساخته شده‌اند.

معماری بنای نارنجستان قوام
عکس از: سایت Flickr

به‌طورکلی در ساخت نارنجستان قوام، هنرهای مختلف و بی‌نظیر هنرمندان اصیل ایرانی به‌کار گرفته شده است که در ادامه این موارد اشاره خواهم کرد:

  • نقاشی

همان‌طور که در وصف بخش‌های مختلف نارنجستان قوام توضیح دادم، نقاشی یکی ارکان اصلی طراحی این بنای تاریخی است. دیوارها و واتاق‌های عمارت با نقش‌ونگارهای هنرمندانه تزیین شده‌اند.

  • آینه‌کاری‌

یکی از شگفتی‌های عمارت نارنجستان اتاق آیینه و شاه‌نشین آن است. این اتاق، شگفتی خود را مدیون آیینه‌کاری‌های بی‌نظیر بنا است که با روش‌های مختلفی روی سقف جای گرفته‌اند.

  • معرق‌کاری

تمام درها و ستون‌های چوبی که در عمارت نارنجستان هستند، از جنس چوب هستند که با طرح‌های مختلف اسلیمی و ترنج معرق‌کاری شده‌اند.

  • مقرنس‌کاری

سقف هشتی ورودی نارنجستان قوام نمونه‌ای زیبا از ظرافت مقرنس‌کاری ایرانی است.

  • نارنجستان
    عکس از: علیرضا انصاری

    آجرکاری

آجرکاری‌های نارنجستان قوام با روش‌های چیدمانی مختلفی از جمله شطرنجی، بندسنگ، خفته و راسته و… در باغ و فضای عمارت زیبایی خاصی ایجاد کرده است.

  • کاشی‌کاری

نمای داخلی از ضلع جنوبی نارنجستان قوام طبق توضیحات دقیقی که قبلا ارائه کردم، شامل طرح‌های مختلفی از جمله سه خدمتکار، بلقیس ملکه سبا و… است که با دقت کاشی‌کاری شده‌اند.

  • ازاره‌ها

ازاره‌هایی که روی سنگ‌های مرمرین با طرح‌های مختلفی از جمله تخت جمشید، سربازان قاجار و… حجاری شده‌اند یکی دیگر از هنرهای به‌کار رفته در نارنجستان قوام است.

بهترین زمان بازدید از نارنجستان چه وقت است؟

وصف بی‌مثال شیراز در فصل بهار بر هیچ‌کس پوشیده نیست. فصل بهار در تمام شهرها زیبایی خاص خودش را دارد اما زیبایی شیراز در این فصل متفاوت است. بهترین ماه هم برای سفر و بازدید از نارنجستان قوام، اردیبهشت ماه است. عطر بهارنارنج در فضا می‌پیچد و آب‌وهوای خوش شیراز حسابی حالتان را جا می‌آورد. البته باید توجه داشته باشید که در این فصل، گردشگران زیادی برای بازدید از جاهای دیدنی شیراز سفر می‌کنند و احتمال شلوغ بودن نارنجستان قوام وجود دارد.

عکس از: سایت Greeting Iran

اگر دلتان می‌خواهد در سکوت و خلوت بیشتری از شیراز دیدن کنید، نارنجستان قوام در بقیه فصل‌های سال هم شگفتی‌های زیادی برای نشان دادن به شما دارد. بنابراین برای سفر به شیراز خودتان را محدود به فصل‌های سال نکنید.

ساعت بازدید از این بنا چه زمانی است؟

بازدید از نارنجستان قوام به عنوان یکی از جاهای دیدنی شیراز هرروز به جز ایام سوگواری و تعطیلات رسمی از ساعت 8 صبح تا 21 امکان‌پذیر است. هزینه بلیط نارنجستان قوام برای گردشگران ایرانی 5 هزار تومان و برای گردشگران خارجی 50 هزار تومان است.

ساعت بازدید نارنجستان قوام
عکس از: سایت Flickr

نارنجستان قوام کجاست؟

آدرس نارنجستان قوام شیراز: استان فارس، شیراز، خیابان لطفعلی خان زند، نرسیده به خیابان زینبیه (فلکه الغدیر)

نارنجستان قوام روی گوگل مپ

مسیر دسترسی به نارنجستان قوام

دسترسی به نارنجستان قوام شیراز از طریق وسایل حمل‌ونقل عمومی از جمله اتوبوس و مترو امکان‌پذیر است. اگر قصد استفاده از اتوبوس داشته باشید می‌توانید سراغ خطوط اتوبوسی بروید که پایانه ولیعصر در مسیر آن‌ها قرار گرفته باشد. ایستگاه ولیعصر در فاصله یک کیلومتری نارنجستان قوام قرار گرفته و با یک پیاده‌روی کوتاه به آن خواهید رسید.

اگر برای بازدید از نارنجستان قوام، قصد استفاده از مترو را دارید، باید سوار مترویی شوید که در ایستگاه ولیعصر توقف می‌کند. این ایستگاه هم مانند خطوط اتوبوس در فاصله یک کیلومتری باغ نارنجستان قرار دارد.

جاذبه های یزد
عکس از: سایت Flickr

البته اگر دلتان بخواهد می‌توانید به جای وسایل نقلیه عمومی از ماشین شخصی خود استفاده کنید. برای دسترسی راحت به نارنجستان قوام بهتر است از لوکیشن آن روی گوگل مپ کمک بگیرید. البته بهتر است توجه داشته باشید که در ساعات شلوغ روز خیابان لطفعلی خان با محدودیت جای پارک مواجه است و ممکن است مجبور باشید ماشین خود را در فاصله‌ای دور از باغ پارک کنید.

روشنی، من، گل، آب[2]

همان‌طور که دیدید، نارنجستان قوام بخش‌های مختلف زیادی دارد؛ هرکدام از این بخش‌ها داستان و شگفتی اختصاصی خود را دارند که بهتر است خودتان آن‌ها را از نزدیک ببینید و لمس کنید. هر ساله گردشگران ایرانی و خارجی زیادی برای بازدید از این باغ و بنای تاریخی در بهار به شیراز سفر می‌کنند.

نارنجستان قوام یک عمارت بزرگ با در و پنجره‌های چوبی، اتاق‌های آیینه‌کاری شده و شیشه‌های رنگارنگ است که منظره ایوان آن تمام چیزی است که از زندگی می‌توان انتظار داشت. آرامش، روشنی، گل و آب… فقط جای شما خالی است!

 

[1]بخش سنگی از دیوار اتاق یا ایوان است که از کف طاقچه تا روی زمین باشد.

[2] سهراب سپهری

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید
ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.