با ساده‌ترین و در عین حال زیباترین اثر ملی یعنی ارگ کریم خانی آشنا شوید

آشنایی با تاریخی‌ترین جاذبه شیراز؛ ارگ کریمخانی

در میان تمام مقاصد تفریحی، شهر شیراز یکی از وسوسه‌انگیرترین شهرهاست؛ چرا که در کنار دلبری شکوفه‌های رنگارنگ و عطر بهار نارنجش، بخشی از روزهای مهم در آبادانی تاریخ ایران در ارگ کریم خانی این شهر رقم خورده است.

در این مقاله از مجله گردشگری علی‌بابا به معرفی این ارگ یعنی مرکز حکمرانی کریم خان زند، فراز و نشیبی که در گذر روزها تجربه کرده، کاربری آن، معماری، بخش‌های مختلف و روش‌های دسترسی به آن صحبت می‌کنیم. همچنین در پایان جاهای دیدنی شیراز که در نزدیک این اثر ملی قرار دارند را معرفی می‌کنیم.

در شش ماهه اول سال از ساعت 8 تا 21 و در شش ماهه دوم سال از 7:30 تا 20:30

ارگ کریم خان زند در شهر شیراز، خیابان کریم خان زند، میدان شهدا و ابتدای خیابان هجرت قرار دارد.

این اثر تاریخی در دوران زندیه در سال 1180 هجری قمری ساخته شد.

بازار وکیل، حمام وکیل و موزه پارس از جمله جاهای دیدنی هستند که در نزدیکی ارگ کریم خان قرار دارند.

روزهای پر فراز و نشیب ارگ کریم خانی

در کنار همه جاذبه‌های دیدنی شهر شعر و ادب، ارگ کریم خانی یا ارگ کریمخانی به واسطه تاریخی که در دل دارد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این ارگ زیبا، روزها و آدم‌های زیادی را از دوره زندیه تا به امروز در خود دیده است.

در سال 1180 هجری قمری به دستور کریم خان زند، معروف به وکیل الرعایا، ساخته و بعد از این که شیراز به عنوان پایتخت ایران انتخاب شد، به محل استقرار حکومت و سکونت کریم خان تبدیل شد.

سال‌ها بعد، پس از فتح شیراز توسط آقامحمدخان قاجار، با وجود اعلام دستور تخریب بناهای کریمخانی، ارگ کریم خانی، جان سالم به در برد و بعد از مدتی به دارالحکومه فرمانداران محلی تغییر کاربری داد.

روزهای پر فراز و نشیب ارگ کریم خانیقصه روزگار این ارگ زیبا در این‌جا به پایان نرسید و دوران قاجار، آغاز نامهربانی‌ها با این بنا بود. در این دوره، علاوه بر ایجاد سلسلسه عمارت‌هایی در حیاط مرکزی ارگ که با معماری آن سازگاری نداشت، دخل و تصرف‌هایی هم در نقاشی‌های آن شد. به دلیل این که پوشش گچ به راحتی بر روی طرح‌های قبلی قرار نمی‌گرفت، هنر معماران دوران زندیه را تراشیدند تا بتوانند نقاشی‌های جدیدی در آن بکشند و به این ترتیب آسیب زیادی به بنا زدند.

بعد از دوران قاجار نوبت به پهلوی رسید. ببینیم در این دوران چه نقشه‌هایی برای ارگ کریم خانی در نظر گرفتند.

روزهای پر فراز و نشیب ارگ کریم خانیدر دوران پهلوی، به شکل ناجوانمردانه‌ای، این اثر زیبا و باشکوه را به زندان شهربانی تبدیل کردند. به این منظور، تالارها را دو طبقه کردند و هر کدام را به 4 تا 6 سلول تقسیم کردند. همچنین در مقابل ارسی‌ها، دیواری به ضخامت نیم متر ساختند تا تاریکی و خفقان بیشتری ایجاد کنند و شباهت بیشتری به زندان داشته باشد.

با وجود همه آن‌چه که گذشت، بالاخره در سال 1350 این اثر ارزشمند در اختیار اداره فرهنگ و هنر وقت قرار گرفت و در سال 1351 به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد. در حال حاضر در اختیار اداره میراث فرهنگی قرار دارد و پس از بازسازی‌های جدی، به عنوان موزه بزرگ فارس مورد استفاده قرار گرفت.

معماری ساده و در عین حال زیبای ارگ کریم خانی

اگرچه ارگ کریم خانی در مقایسه با سایر بناهای تاریخی ایران مانند دوران قاجار یا صفویه، مجلل نیست اما در اوج سادگی، زیبایی و شکوه خود را دارد. این ارگ تاریخی در زمینی به مساحت 12 هزار و 800 مترمربع با زیربنای 4 هزار مترمربع بنا شده است.

معماری بسیار زیبا و دیدنیبه واسطه نوع کاربری که برای این ارگ در نظر گرفته شده بود، دارای دو بخش جداگانه مسکونی و نظامی است. در بخش درونی اتاق‌های نقاشی شده، ایوان، باغچه‌ها و آبنماها قرار دارند که بیشتر به صورت مسکونی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

دورتادور عمارت را دیوارهایی کنگره‌دار با ارتفاع 12 متر فرا گرفته است. این دیوارهای آجری به قدری ضخیم هستند که ارگ کریمخانی را به جایگاهی امن و نفوذناپذیر تبدیل کرده‌اند. در چهار گوشه دیوارهای آجری، با سنگ آهک، 4 برج با ارتفاع 14 متر بنا شده است. هر کدام این برج‌ها از 3 طبقه تشکیل شده‌اند که اتاق‌های خاص خود را دارند که برای استراحت سربازان و نگهداری اسلحه استفاده می‌شدند.

معماری بسیار زیبا و دیدنیجالب است بدانید که با وجود این که معماران ارگ، پی هر کدام از برج‌ها را در عمق 6 متری قرار داده‌اند، مدتی قبل، یکی از این برج‌ها شروع به کج شدن کرد و هنوز هم دلیل آن مشخص نیست. همین موضوع باعث شد که این بنا بیش از پیش به عنوان یک جاذبه گردشگری مورد توجه قرار گیرد.

دیوارهای ارگ کریم خانی با وجود جان‌پناهی که برای دیده‌بانی و تیراندازی دارند، در کنار 4 برج و خندقی که دور آن ساخته شده بود، بخش نظامی ارگ را تشکیل می‌دادند.

نکته دیگر در مورد معماری ارگ کریم خانی زند این است که اگر از بالا به آن نگاه کنید، شبیه به ذوزنقه است چرا که موقع ساخت برج شمال غربی، به دلیل نامناسب بودن و نشست خاک، جایگاه این برج مقداری به سمت غرب کشیده شد.

نمای بالای بنای ارگارگ کریم خانی شامل چه بخش‌هایی می‌شود؟

همان‌طور که گفتم ارگ کریم خانی زند، به واسطه کاربری که داشت، از دو بخش نظامی و مسکونی تشکیل شده است. با بخش نظامی آن آشنا شدیم و الان به سراغ بخش مسکونی آن می‌رویم. این بخش بنا از محوطه اصلی، حوض آب، سامانه آبرسانی، حمام، شاه‌نشین و اتاق‌های مختلف تشکیل شده است.

محوطه اصلی ارگ

در بخش ورودی ارگ کریمخانی یک تابلوی کاشی‌کاری از دوره قاجار دیده می‌شود که صحنه نبرد رستم و دیو سفید را به تصویر کشیده است.

دیوارهای ارگ کریمخانیپس از ورود به محوطه در میان دیوارهای آجری ساده که با پنجره‌های چوبی‌شان سادگی و صمیمیت را فریاد می‌زنند، حیاطی بزرگ پر از درختان تنومند پرتقال دیده می‌شود. در میان آن آبراه و حوض‌های پرآبی وجود دارد که جذابیت و طراوات فضا را دوچندان می‌کنند.

اب و تزیینات آبیاتاق‌های مختلف

در بخش‌های شمالی، غربی و جنوبی این بنا اتاق‌هایی برای سکونت دیده می‌شود که در هر طرف یک ایوان با دو ستون و در کنار آن 6 اتاق وجود دارد. همه این اتاق‌ها از داخل با هم در ارتباط هستند و به وسیله یک بخش راهرو مانند از هم جدا می‌شوند.

اتاق های مختلفدیوار اتاق‌ها آجری است و پنجره‌های بزرگ و بلند چوبی دارند که نور را به داخل اتاق‌ها هدایت می‌کنند. بعضی از این پنجره‌ها در بخش بالایی با شیشه‌های رنگی تزئین شده‌اند. با این حال سادگی فضای بیرونی اتاق‌ها را در داخل هم می‌توان دید. چرا که معماری کلی بنا بر سادگی بنا شده است. البته در عین سادگی، زیبایی خاص خودش را دارد.

در هر کدام از اتاق‌ها عناصر خاصی وجود دارد که سردر، دوال و طاقچه‌های بالا و پایین آن، ازاره‌ها، پستو،مقرنس و قطاربندی بعضی از این المان‌ها هستند.

شاه‌نشین

به اتاق‌های بزرگ‌تر خانه که آفتاب‌گیر هستند و سقف بلندی دارند، شاه‌نشین یا پنج‌دری می‌گویند. در ارگ کریم خانی هم 3 شاه‌نشین وجود دارد که به تالار بلندپایه یا بهشت پیرایه معروف هستند.

شاه‌نشینشاه‌نشین جنوبی به صورت چهار فصل و در تمام ایام سال مورد استفاده قرار می‌گرفته اما شاه‌نشین غربی که به شاه‌نشین اصلی معروف و روبروی حوض بزرگ قرار دارد، مناسب ایام تابستان بوده است.

شاه‌نشین شمالی هم که کاملا قرینه جنوبی است، بیشتر در روزهای سرد زمستان استفاده می‌شده است. در مقابل این تالار دو ستون از سنگ آهک و یک نیم کاسه مقرنس روبروی حیاط قرار دارد.

حمام مجموعه تاریخیحمام ارگ

حمام موجود در ارگ کریم خانی اولین حمامی است که به این صورت بنا شده و در واقع یک بدعت در حمام‌های ایرانی است چرا که پیش از این حمام اختصاصی و به این شکل در ایران نبود. این حمام، خوش‌شانس‌ترین بخش ارگ است که توانسته از سیل تغییرات دوره‌های مختلف تاریخی در امان بماند.

در بخش ورودی این حمام رختکن قرار دارد که یک حوض 8 ضلعی در وسط و سکوهایی در اطراف آن تعبیه شده که محل تعویض لباس، استراحت، خالکوبی، حجامت و یا ماساژ بوده است.

بخش های مختلف تاریخی ارگرختکن به وسیله یک راهرو به گرم‌خانه متصل می‌شود که در این بخش در کنار گرم کردن آب برای استحمام، خزینه هم قرار دارد.

حوض آب

حوض آب در ارگ کریم خانی، سیستم جالبی دارد. این حوض به منظور آبرسانی ساخته شد. البته بهتر است بگوییم که حوض‌هایی در مقابل بخش‌های مسکونی ساخته شد که پاسخ‌گوی نیاز آن بخش باشد. در امتداد حوض‌های شمالی جنوبی هم آبراهه‌ای وجود دارد که زیبایی و صفای خاصی به محوطه داده است.

در ساخت حوض‌های ارگ از سنگی از جنس آهک ، معروف به اتابک ساخته شده که در مقابل آب و فرسایش مقاومت زیادی دارد.

حوض آبسامانه آبرسانی در ارگ

در زمان قدیم برای تامین آب، از روش‌هایی مانند آب کشیدن از چاه و یا برداشت از رودخانه استفاده می‌شد. این موارد برای خانه‌هایی که تعداد افراد کمی داشتند، جوابگو بود ولی برای مکان‌هایی مانند ارگ این کار به صرفه نبود و نیاز به راهکارهای بهتری داشت.

سامانه آبرسانی در ارگ کریمخانیبرای حل این مسائل، همان‌طور که گفتیم، حوض‌هایی جداگانه برای هر بخش ساختند و برای تامین آب این حوض‌ها، از قنات رکن‌آباد که آبی زلال و پر از مواد معدنی مفید است، استفاده کردند و آن را به سمت این حوض‌ها هدایت کردند. تنها مشکلی که باقی می‌ماند، تبدیل شدن آب راکد به گنداب بود. برای حل این مشکل هم در داخل همه حوض‌ها، فواره‌هایی تعبیه کردند که باعث شوند آب در جریان باشد.

متاسفانه مسیر آب از قنات به ارگ در طول تاریخ خراب شد و این باعث شده که سامانه آبرسانی ارگ کریم خانی مانند گذشته عمل نکند.

چرا ارگ کریمخانی کج است؟

یکی از برج‌های موجود در ارگ کریم خانی که برج موجود در ضلع جنوب شرقی است، شروع به کج شدن کرد. همین موضوع باعث شد که  مانند برج پیزا، جذابیت گردشگری بیشتری نسبت به گذشته پیدا کند.

علت اصلی کج شدن آن هنوز مشخص نیست؛ اما برخی از منابع، وجود خندق، آب‌های زیرزمینی و حمام ارگ در زیر این برج را دلیل این مسئله می‌دانند.

چرا ارگ کریمحانی کج استساعت بازدید از ارگ کریم خانی چه وقت است؟

این جاذبه گردشگری در نیمه اول سال از ساعت 8 و نیم صبح تا 9 شب و در نیمه دوم از 7 و نیم صبح تا 8 و نیم شب، آماده پذیرش بازدیدکنندگان است.

بعد بازدید از ارگ کریم خانی کجا برویم؟

حالا که تا این‌جا آمدید، از دیدن جاذبه‌های دیگری که در نزدیکی ارگ کریمخانی قرار دارند غافل نشوید. زمان و انرژی‌تان را ذخیره کنید و با یک تیر چند نشان بزنید. حمام وکیل، بازار وکیل، موزه پارس و از همه جذاب‌تر فالوده‌فروشی‌های اطراف ارگ، از آن مواردی هستند که بهتر است از آن‌ها چشم‌پوشی نکنید.

فالوده‌فروشی‌های پشت ارگ کریم خانی

یکی از خوراکی‌های معروف و خوشمزه شیراز فالوه‌های آن است. اگر می‌خواهید این دسر یخی خوشمزه را امتحان کنید، فالوده‌فروشی‌های زیادی پشت ارگ آماده پذیرایی از شما هستند که معروف‌ترین و قدیمی‌ترین آن‌ها فالوه‌فروشی شکرریز است.

حمام وکیل

این حمام یکی از آثار باستانی مهمی است که در کنار این که کریم خان، دستور ساخت آن را داد خودش مستقیما بر روند ساخت آن نظارت داشت؛ چرا که در آن زمان حمام فقط محل استحمام نبود و برای مراسم‌ها و اجتماعات مختلف مانند حمام زایمان، حمام دامادی و عروسی و… مورد استفاده قرار می‌گرفت. در واقع حمام وکیل محلی برای اجتماعات بود. به همین خاطر برای شخص شاه اهمیت ویژه‌ای داشت.

حمام وکیلبازار وکیل

این بازار قدیمی به دستور کریم خان زند ساخته شد. قدم زدن در میان حجره‌های قدیمی، چارسوق‌ها، طاق‌های ضربی و حیاط باصفای این بازار در کنار دیدن و خریدن انواع و اقسام صنایع دستی لذتی و شوقی وصف‌ناپذیر دارد.

بازار وکیلموزه پارس

اگرچه کریم خان از جمله پادشاهان ایرانی بود که فتوحات زیادی نداشت اما مهم‌ترین کارهایی که هر امیری باید برای کشورش انجام دهد را برای سرزمین ایران انجام داد؛ در واقع به جای جنگ و فتوحات به دنبال آبادانی کشور بود. اگر مایلید به آرامگاه این پادشاه دوران زندیه سری بزنید، موزه پارس در نزدیکی و فاصله حدود 500 متری ارگ کریم خانی قرار دارد.

ارگ کریم خانی کجاست؟

از آن‌جایی که ارگ کریم خانی در خیابان کریم خان شیراز قرار دارد که یکی از خیابان‌های اصلی شهر است، به راحتی می‌توانید خودتان را به این خیابان برسانید. در بخش مرکزی این خیابان، میدانی به نام شهدا قرار دارد که به محض خارج شدن از یکی از خروجی‌های این میدان به سمت خیابان هجرت، ارگ کریمخانی در مقابل شماست.

با توجه به موقعیت جغرافیایی ارگ در شهر شیراز، در صورت استقاده از وسایل نقلیه عمومی مانند اتوبوس و مترو، می‌توانید به راحتی خودتان را به مقصد برسانید. در صورتی هم که از خودروی شخصی استفاده می‌کنید خوب است بدانید که این جاذبه گردشگری علاوه بر این که پارکینگ ندارد، جای پارک کمی هم در اطراف آن وجود دارد. بنابراین در خیابان‌های اطراف دنبال جای پارک باشید.

حوض آب زیباآدرس ارگ کریم خانی

استان فارس، شیراز، خیابان کریم خان زند، میدان شهدا، ابتدای خیابان هجرت

ارگ کریم خانی روی گوگل مپ

ارگ کریم خانی در کلامی کوتاه

در این مقاله در مورد ارگ کریم خانی که یکی از جاذبه های گردشگری شیراز است، صحبت کردیم. از نخستین روزهای آن که با حضور کریم خان آغاز شد گفتیم تا نامهربانی‌هایی که در طول تاریخ به آن روا شده است.

معماری مرکز خلافت کریم خان را که در عین سادگی، زیبایی خاص خودش را دارد معرفی کردیم. از بخش‌های مختلفی که نقش دفاعی را ایفا می‌کردند مانند دیوارها و برج‌ها شروع کردیم و با معرفی کامل بخش درونی که محل سکونت بود، در کنار علت ذوزنقه‌ای بودن بنا یا کج شدن یکی از برج‌های این بنای تاریخی، مقاله را به پایان رساندیم.

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید
ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.